FLORA: KRAJ LASÓW I ŁĄK
Różnorodność gatunkowa roślin i zwierząt oraz bogactwo biocenoz leśnych w Polsce jest największa w Europie Środkowej. Wynika to przede wszystkim z nizinnego położenia kraju w strefie klimatu umiarkowanego o charakterze przejściowym.

Rośliny z różnych stron

Dzisiejszy skład flory ukształtował się w wyniku zmian klimatycznych i rozprzestrzeniania się gatunków w okresie polodowcowym. Obejmuje ponad 2300 gatunków roślin naczyniowych, ok. 600 gatunków mchów, 250 gatunków wątrobowców, 1600 gatunków porostów.
Większość gatunków roślin naczyniowych to gatunki napływowe, czyli tzw. przechodnie. Stanowią one ok. 60% całej polskiej flory. Z drzew należą do nich m.in. dąb szypułkowy, olsza czarna, wiąz pospolity i szypułkowy, wierzba biała, lipa drobnolistna.
Większość gatunków roślin naczyniowych to gatunki typowe dla różnych regionów geograficznych. Występują tu rośliny z gatunków euroazjatyckich i północnoamerykańskich -np. brusznica, arktyczno-borealnych -np. brzoza karłowata, środkowoeuropejskich -jodła, buk i wiele innych, z gatunków zachodnioeuropejskich -np. wrzosiec, czy czarnomorsko-podolskich i węgierskich -np. wiśnia karłowata czy kwitnący żółtymi kwiatami miłek wiosenny, typowa roślina suchych łąk położonych na wapiennym podłożu. Niewielki jest natomiast udział gatunków śródziemnomorskich.
Około 40% gatunków ma w Polsce granicę występowania, m.in. lipa szerokolistna, modrzew europejski, topola czarna, buk, jawor, klon polny, dąb bezszypułkowy, wrzosiec bagienny, jarząb szwedzki i rzadkie rośliny północne, np. brzoza karłowata czy wierzba lapońska.

Nieliczne gatunki są endemitami, czyli gatunkami występującymi wyłącznie na ograniczonym, zwykle małym obszarze. Głównym obszarem występowania endemitów w Polsce są Karpaty, gdzie rośnie m.in. wielichna szlachetna i świetlik bezostny. Babiogórskim endemitem jest okrzyn jeleni, rosnący w pobliżu górnej granicy lasu i osiągający do 2 m wysokości. W Pieninach występuje złocień Zawadzkiego, przypominający chryzantemę. W Sudetach jedynie w Karkonoszach występują gatunki z rodzaju jarząbców.
Na obszarach nizinno-wyżynnych zarejestrowano ok. 15 gatunków i podgatunków endemitów, np. modrzew polski, brzozę czarną, brzozę ojcowską. Niektóre gatunki endemitów i gatunki występujące wyspowo w oderwaniu od granic zasięgów mają charakter reliktowy (pochodzą z dawnych epok). Reliktem epoki lodowcowej są np. ostróżka tatrzańska, goździk leśny, skalnica tatrzańska, a także wierzba lapońska i brzoza karłowata. Najbardziej znanym gatunkiem reliktowym jest limba, rosnąca wyłącznie w Tatrach. Przykładem reliktu stepowego jest różanecznik żółty.
Na terenach zabagnionych, obrzeżach dolin i jezior, rosną olsy, a głównym gatunkiem tych lasów jest czarna olsza. Rośliny runa leśnego, rosnące w cienistych olsach korzystają z obfitości wody i pną się ku górze, osiągając nawet kilka metrów wysokości. Także tam rośnie największa polska paproć -długosz królewski. Lasy łęgowe występujące na terenach podmokłych należą do rzadkości. Zachowały się na Pojezierzu Mazurskim oraz w dolinach wielkich rzek: Wisły, Odry i Warty.

Rozlewiska Biebrzy Fot. G. T. Kłosowscy

Wyjątkową wartość przyrodniczą mają bagna biebrzańskie, stanowiące największy, niemal nietknięty przez cywilizację obszar w nizinnej części Europy na zachód od Bugu. Rośnie tam wiele gatunków roślin typowych dla Europy Północnej oraz reliktów, które przetrwały zlodowacenie, w tym różne gatunki turzyc. Wyjątkowo oryginalny krajobraz tego obszaru kształtuje Biebrza, jedyna europejska rzeka, która na całej swej długości zachowała naturalny charakter. Dolina tej rzeki złożona jest z trzech basenów bagiennych, oddzielonych od siebie przewężeniami. Niewielkie nachylenie terenu oraz wał usypany przez Narew, do której wpada Biebrza, powodują, że spływ wody jest bardzo powolny. Rzeka meandruje i wczesną wiosną rozlewa się na szerokość kilku kilometrów, powracając do koryta niekiedy dopiero późnym latem. Z wody gdzieniegdzie wystają tylko nieliczne pagórki, kępy krzaków, drzewa i stogi siana. W najbardziej urozmaiconym basenie środkowym leży Czerwone Bagno, jedno z największych w Polsce torfowisk przejściowych, które porasta stuletni bór bagienny. Na skraju basenu znajdują się jedyne w kraju bagienne lasy brzozowe. W basenie północnym wylewy są mniejsze, jest to siedlisko wielu rzadkich roślin. W basenie południowym rzeka płynie najwolniej, tworząc liczne meandry.

Puszcze, bory, lasy

W pierwotnym krajobrazie Polski dominowały lasy, które obecnie zajmują jedynie ok. 28% powierzchni kraju i mają przeważnie zmieniony skład gatunkowy. Najwięcej zachowało się w Karpatach, Sudetach i w pasie pojezierzy. Najmniej jest ich w środkowej Polsce. Dawne puszcze mazowieckie występują już tylko w stanie szczątkowym, a lasy przetrwały tam jedynie na nieurodzajnych piaskach wydmowych i mokradłach.
Pierwotnie przeważały w Polsce lasy liściaste: w dolinach rzek złożone z wierzb i topoli, na bagnach -olchy, a w większej części kraju -grądy, czyli lasy liściaste wielogatunkowe, złożone głównie z dębów, grabów, lip. W zależności od regionu w grądach pojawiają się także buki, świerki lub jawory.
W ramach powojennego zalesiania kraju sadzono przede wszystkim drzewa iglaste. Zakładane były plantacje sosnowe, ponieważ zalesiano z reguły ziemie słabe, piaszczyste, a więc nie nadające się pod uprawę zbóż. Dlatego sosny zajmują obecnie 57 tys. km2 powierzchni leśnych, buki porastają tylko 3,3 tys. km2, a jodły zaledwie 2 tys. km2. Drzewa iglaste są jednak mało odporne na zanieczyszczenia oraz, zwłaszcza w przypadku lasów jednorodnych, na szkodniki.
W ciągu ostatnich 20 lat wielkość polskich lasów w zasadzie się nie zmieniła. Wzrasta natomiast udział drzew liściastych. Zwiększa się powierzchnia stosunkowo starych lasów.
W Polsce najwięcej jest obecnie borów, czyli lasów iglastych, w których zdecydowanie dominuje sosna zwyczajna (ok. 70%) oraz świerk zwyczajny. Sosna może rosnąć na różnym podłożu i w skrajnie różnych warunkach wodnych. Jest też drzewem bardzo wytrzymałym pod względem klimatycznym. Pojawiła się w Polsce po epoce lodowcowej i wytrzymała wszystkie wahania klimatu, jedynie w górach ustępując miejsca świerkowi, jodle i bukowi. Bór sosnowy odznacza się specyficznym runem leśnym: jagodami, jałowcami i dużą ilością mchów i porostów. Świerk z kolei dobrze znosi surowy klimat i rośnie przede wszystkim w górach i na północnym wschodzie kraju. Tworzy tam mroczne jednolite bory, których runo stanowią nierzadko tylko mchy, paprocie i krzewy jagód.
Bory zajmują ok. 70% powierzchni leśnej. Największe obszary borów występują w Puszczach Augustowskiej, Piskiej, Noteckiej oraz w Borach Tucholskich i Dolnośląskich. Na terenie Polski zachowały się także fragmentarycznie lasobory (lasy mieszane). Na pojezierzach w granicach lasoborów dominuje buk, a w górach modrzew.

Las sosnowy

Na zasobniejszych siedliskach glebowych występują wielogatunkowe lasy liściaste, głównie dębowo-grabowe (grądy) i bukowe. Lasy grądowe dobrze zachowały się w Puszczy Białowieskiej oraz w Puszczy Kampinoskiej. Grądy jodłowo-bukowe porastają Góry Świętokrzyskie.
Lasy z udziałem buka występują w niższych partiach gór, a także na Pojezierzu Pomorskim, na zachodzie Pojezierza Mazurskiego, na Wyżynie Lubelskiej, w Bieszczadach. Do najpiękniejszych lasów bukowych należą Lasy Kadyńskie niedaleko Elbląga oraz Puszcza Bukowa pod Szczecinem, obejmująca głównie siedliska buczyny pomorskiej i częściowo lasy łęgowe.
Lasy bukowe i grądy są szczególnie piękne wiosną, gdy zakwita większość roślin. Ponieważ muszą one wydać nasiona zanim drzewa wypuszczą liście i przesłonią słońce, wraz z nadejściem ciepłych i słonecznych dni dochodzi do prawdziwej eksplozji życia na dnie lasu. Równocześnie pojawiają się różnobarwne łany kwitnących zawilców, fiołków i przylaszczek.
Jedną z pereł lasów zachodniej Polski jest Puszcza Piaskowa, położona w dolinie Odry pod Cedynią i na zachodnich krańcach Pojezierza Myśliborskiego. Puszcza Piaskowa jest pozostałością po dawnych puszczach nadodrzańskich. Jej nazwa pochodzi od wsi Piasek i nie ma związku z charakterem siedlisk i drzewostanów, które wykazują bardzo duże zróżnicowanie. Ponad połowę drzew stanowią gatunki liściaste. Podziwiać tam można dęby w wieku 250–300 lat, a najstarsze liczą nawet 350–400 lat. O unikalności tamtejszej flory decydują też ciepłolubne murawy i zarośla.


Najcenniejszy las w Polsce

W Polsce zachował się ostatni fragment ogromnej puszczy, jaka przez tysiącem lat pokrywała większość nizinnych terenów Europy. Jest nim Puszcza Białowieska, leżąca na pograniczu Polski i Białorusi, na Równinie Bielskiej, w dorzeczach rzek Narewka oraz Leśna, która jest dopływem Bugu. Polska część puszczy zajmuje ok. 580 km2.
Zakaz wyrębu drzew oraz osadnictwa na tym terenie wprowadzili przed 500 laty królowie polscy, dla których białowieskie lasy były ulubionym miejscem polowań. Mimo że puszcza była okresowo eksploatowana w XIX w. oraz w dwudziestoleciu międzywojennym, zachowała po dziś dzień swój pierwotny charakter naturalnego lasu nizinnego, co jest ewenementem w Europie.
W 1921 r. najcenniejszy fragment puszczy objęto ochroną, tworząc ścisły rezerwat przyrody. Trzy lata później przekształcono go w park narodowy. Jest to zarazem najstarszy spośród 23 parków narodowych w Polsce. Zajmuje ok. 15% powierzchni puszczy. W 1977 r. Białowieski Park Narodowy został wpisany na listę Rezerwatów Biosfery, a dwa lata później również na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO. Jako jedyny obiekt w Polsce figuruje na obu tych listach. W Europie na liście Światowego Dziedzictwa UNESCO znajduje się jeszcze tylko jeden park -Durmitor w Czarnogórze. Obydwa są uważane za "Yellowstones of Europe". Białowieski Park Narodowy został również odznaczony Dyplomem Europy, przyznawanym przez Radę Europy szczególnie wartościowym -także pod względem przyrodniczym -obiektom na naszym kontynencie.

Puszcza Białowieska Fot. G. T. Kłosowscy

Szum puszczy jodłowej

Poza Puszczą Białowieską z wielkich obszarów leśnych, które istniały w średniowieczu na pograniczu dawnych Prus, Litwy i Polski, do naszych czasów przetrwało jeszcze kilka większych kompleksów leśnych w północno-wschodniej części kraju. Wielkością wyróżnia się Puszcza Augustowska (1140 km2), gdzie wskutek samoistnych odnowień lasu powstały prawdziwe dzikie ostępy, oraz Puszcza Knyszyńska (839 km2) z naturalnymi drzewostanami sosnowymi i sosnowo-świerkowymi, a także roślinnością torfowiskową.
W rozciągającej się także po stronie rosyjskiej Puszczy Rominckiej występuje bór świerkowy, typowy dla obszarów północnych. Ozdobą tej puszczy są śródleśne stanowiska chronionej paproci -pióropusznika strusiego. Niezwykłej urody jest obszar na wschód od jeziora Gołdap, gdzie na torfowisku wysokim rośnie m.in. bór świerkowy torfowcowy i fragment lasu olszowego.

Na Pojezierzu Pomorskim największy obszar leśny zajmują Bory Tucholskie (ok. 1200 km2). Wskutek długotrwałej gospodarki niewiele jest tam jednak naturalnych zespołów leśnych. Jedną z enklaw pierwotnej roślinności stanowi rezerwat cisowy Wierzchlas. To największe w Polsce skupisko cisów obejmuje fragment dawnej Puszczy Pomorskiej, gdzie zachowało się ok. 4 tys. tych drzew, z których najstarsze liczą ponad 600 lat.

Wielką wartość przyrodniczą mają zbiorowiska roślinności wodnej. W jeziorach lobeliowych, bardzo rzadkich w Polsce i w Europie, występują charakterystyczne dla takich zbiorników rośliny, m.in. lobelia jeziorna, kwitnąca białymi, bardzo drobnymi (do 1 cm) kwiatkami wystającymi ponad powierzchnię krystalicznie czystej wody. Rośliny te wymagają wody czystej i miękkiej, zawierającej wolny dwutlenek węgla. Wraz z lobeliami występują zwykle inne rzadkie w polskiej florze gatunki. W Polsce przetrwało jeszcze 150 jezior lobeliowych, niemal wyłącznie na Pojezierzu Pomorskim.
Bory Tucholskie są bogate w zespoły rzadkiej roślinności torfowiskowo-bagiennej. Ciekawym zjawiskiem są tzw. suchary pojawiające się na jeziorach dystroficznych (rozwijających się w środowisku borów, z roślinnością dostosowaną do kwaśnego odczynu wody). Tworzą je kożuchy z torfowców i bagna zwyczajnego, uginające się pod stopami.
Na Wyżynie Małopolskiej większe obszary leśne występują w Górach Świętokrzyskich, gdzie wsłuchiwać się można w szum wspaniałej Puszczy Świętokrzyskiej, zwanej Jodłową. Drzewostany o charakterze naturalnym zajmują ok. 63% powierzchni tego kompleksu. Różnorodność podłoża geologicznego wpłynęła na rozmaitość siedlisk, stąd występują tam prawie wszystkie gatunki drzew rosnące w Polsce: jodła i buk, a także oba gatunki dębu, świerk, oba gatunki lipy, cis oraz sosny. Do rzadkich, a spotykanych w puszczy roślin należą m.in. liczne gatunki storczyków, goryczka wąskolistna i pełnik europejski. Życie roślinne kwitnie wyjątkowo bujnie. W gęstwinie leśnego poszycia natrafić można na gąszcz malin, jeżyn, miejscami wielkie płaty różnych gatunków bujnych paproci, bądź nieprzebyty gąszcz młodnika jodłowego czy bukowego.
Puszcza Świętokrzyska jest kolebką modrzewia polskiego. Na Górze Chełmowej koło Nowej Słupi znajduje się największe w Polsce stanowisko tego gatunku, który w stanie naturalnym występuje tylko w tym rejonie kraju. Rosną tam największe i najstarsze w Polsce okazy modrzewia polskiego -niektóre osiągają ponad 5 m obwodu.
Na wschód od Wyżyny Małopolskiej piękne drzewostany jodłowo-bukowe zachowały się w paśmie Roztocza, poprzecinanego licznymi wąwozami. Duże kompleksy leśne można znaleźć w obniżeniu podkarpackim. Na wschód od doliny Sanu występuje jeden z największych -Puszcza Solska (1240 km2). Stosunkowo duże obszary lasów występują na Nizinie Śląskiej. Największym z nich, a zarazem największym w Polsce kompleksem leśnym są Bory Dolnośląskie (ponad 1500 km2), porastające piaszczyste stożki napływowe rzek sudeckich. Przeważają tam jednak dość ubogie w roślinność i zwierzęta plantacje sosen.
Karpaty Zachodnie tylko w niektórych partiach są dobrze zalesione, przede wszystkim w Beskidzie Śląskim, Żywieckim i Sądeckim. Bieszczady pokryte są zwartym płaszczem leśnym. Lasy Sudetów uległy dość silnemu zniszczeniu na przełomie lat 70. i 80. XX w. W Karkonoszach i Górach Izerskich kwaśne deszcze spowodowały obumieranie drzew na ogromnych przestrzeniach. Do katastrofy przyczynił się układ wiatrów powodujący nawiewanie zanieczyszczeń wytwarzanych w pobliskich elektrowniach opalanych węglem brunatnym, zarówno po stronie polskiej, jak i niemieckiej oraz czeskiej. Osłabione kwaśnymi deszczami drzewa stały się łatwą ofiarą szkodników, które dokończyły dzieło zniszczenia. Obecnie dąży się do odtworzenia w rejonach dotkniętych klęską naturalnych lasów świerkowo-jodłowych, bukowych i świerkowych.
Łąki w Polsce w większości są zbiorowiskami sztucznymi, powstałymi głównie na miejscu wyciętych lasów. W rozległych pradolinach Biebrzy, Narwi oraz na Pojezierzu Lubuskim zachowały się łąki bagienne. Malownicze są łąki bieszczadzkie -połoniny i łąki tatrzańskie, zwane halami. Wiosną zakwitają na nich tysiące krokusów, które są endemitami karpackimi, a przybyły tu z Bałkanów wraz z wędrownymi pasterzami. Nasiona krokusów wplątane w sierść owiec rozsiewały się na szlakach.


Naturalne piętra

Wraz ze zmianą klimatu spowodowanego wysokością nad poziom morza zmienia się też szata roślinna. W najwyższych polskich górach, Tatrach, wykształciło się aż pięć pięter roślinności. Największą powierzchnię zajmuje położony najniżej poziom regla dolnego (do 1250 m n.p.m.) z lasami świerkowymi wprowadzonymi przez człowieka. Regiel górny (do 1500 m n.p.m.) to bory świerkowe, z których wiele zachowało pierwotny charakter. Przy jego górnej granicy występuje modrzew europejski, jarząb pospolity, wierzba śląska, brzoza karpacka i -na stromych ścianach -świerkowe lasy urwiskowe. Tam także można zobaczyć charakterystyczną sylwetkę limby. Królowa tatrzańskich lasów budzi zachwyt szeroko zaokrągloną koroną i ciemną zielenią igieł. Ta piękna sosna pojawiła się w Polsce w okresie zlodowacenia, a jej ojczyzną są góry Ałtaj.

Czy wiesz, że... Nasiona limby, orzeszki limbowe, są jadalne. Należą do ulubionych smakołyków wielu ptaków, a zwłaszcza orzechówki. Dlatego część drzew, tzw. nasiennych, w sierpniu osłania się siatką ochronną, co może budzić zdziwienie turystów. Postępuje się tak właśnie dla ochrony szyszek przed wyjadaniem nasion przez ptaki. Górale od najdawniejszych czasów wykorzystywali drewno, żywicę oraz nasiona tych drzew. Wśród XVII-wiecznych zapisków zachowała się nawet recepta na maść z nasion limby, mająca poprawiać stan psychiczny. Słynnym i zalecanym na rozliczne choroby lekiem był też olej limbowy.

Ponad lasem rozpościera się pas kosodrzewiny (1500 - 1800 m n.p.m.). Ta krzaczasta sosna tworzy gęste zarośla, dochodzące do 3 m wysokości. Twarde, mocne gałęzie kosówki wypełniają przestrzenie między skałami i płożą się po kamieniach. Dzięki swej elastyczności są odporne na lawiny. Kosodrzewina odgrywa ważną rolę dla lasu -zatrzymuje piargi, zabezpiecza przed gwałtownym spływem wód i powstrzymuje erozję podłoża. Wraz ze wzrostem wysokości staje się coraz niższa. W najwyżej położonych miejscach swego występowania osiąga tylko niespełna metr wysokości.

Tatry

Najcenniejsze pod względem przyrodniczym są dwa najwyższe piętra: alpejskich muraw, czyli hal (1800–2250 m n.p.m.) i rozciągające się najwyżej piętro turni, które poza Tatrami nie występuje nigdzie indziej w polskich górach. Z 430 roślin górskich występujących w Polsce, w Tatrach rośnie aż 400, a połowę z nich znaleźć można przede wszystkim w partii alpejskich muraw oraz w piętrze turni. W piętrze turniowym występuje m.in. ponad 100 gatunków roślin kwiatowych, m.in. kwitnąca różowymi kwiatkami lepnica bezłodygowa, która, by oprzeć się silnym wiatrom, tworzy na skałach poduszki przypominające mech. Są tam także liczne gatunki skalnic oraz mchy i porosty naskalne. Tatry słyną z największej w kraju liczby porostów, sięgającej ok. 700 gatunków.
W najwyższych polskich górach bytują gatunki endemiczne, a także reliktowe. Bogactwo endemitów jest tam największe w kraju. Do najbardziej znanych należą m.in.: skalnica tatrzańska, warzucha tatrzańska i ostróżka tatrzańska z pięknymi fioletowymi kwiatami w kształcie dzbanków, a także wiechlina granitowa i wiechlina szlachetna. Kilkadziesiąt gatunków to endemity karpackie.
W piętra układa się też roślinność Karkonoszy, najwyższego masywu górskiego Sudetów. Naturalne lasy bukowe i mieszane regla dolnego (500 - 1000 m n.p.m.) zostały w większości zastąpione przez monokultury świerkowe. W piętrze regla górnego (do 1250 m n.p.m.) rosną lasy świerkowe z domieszką jaworu i jarzębiny, z wrzosem i traworoślami w poszyciu. W miejscach wilgotniejszych rosną natomiast bujne ziołorośla. Powyżej rozciąga się piętro kosodrzewiny (1250 – 1450 m n.p.m.), które oprócz Karkonoszy występuje w Sudetach jeszcze tylko na Śnieżniku (1425 m n.p.m.).
Na spłaszczonym terenie wierzchowinowym znajdują się wysokogórskie torfowiska. Najbardziej znane z nich rozciąga się poniżej szczytu Karkonoszy, Śnieżki (1602 m n.p.m.), gdzie między zaroślami kosodrzewiny kryją się niewielkie oczka wodne z roślinnością bagienną, typową dla tundry i stanowiącą relikt epoki lodowcowej. Gęste zarośla tworzy tam wierzba lapońska. Ze względu na krajobraz i charakterystyczną florę Równia pod Śnieżką nazywana jest karkonoską tundrą. W piętrze alpejskim (powyżej 1500 m) dominuje roślinność naskalna - trawy, mchy i porosty. Roślinność Karkonoszy jest stosunkowo uboga ze względu na granitowe podłoże. W Karkonoszach występuje kilka gatunków endemitów, m.in. skalnica bazaltowa i jarząb sudecki, a także reliktów polodowcowych, np. skalnica śnieżna i półpasożytniczy gnidosz sudecki, który pobiera wodę z solami mineralnymi od innych roślin. Poza Karkonoszami spotyka się go jedynie za kołem podbiegunowym.
Osobliwy układ roślinności mają Bieszczady. Charakterystyczną cechą tych gór jest niski przebieg górnej granicy lasu na poziomie 1200 - 1220 m n.p.m. i brak górnego piętra leśnego ze świerkiem. Na jego granicy rosną jedynie karłowate buki i olchy, a wyżej rozciągają się połoniny, największa atrakcja Bieszczad. Piętro połonin dochodzi do 1346 m n.p.m. na najwyższym szczycie tych gór, Tarnicy. Bieszczadzkie łąki porastają borówczyska i zbiorowiska trawiaste. Tylko tam rośnie ponad 20 rzadkich wschodniokarpackich gatunków, np. lepnica karpacka czy pszeniec biały, a także ponad 70 gatunków wysokogórskich.

Bieszczady

Bieszczady są jednym z nielicznych miejsc w Europie, gdzie przyroda odzyskała obszary odebrane jej wcześniej przez człowieka. Po wojnie wysiedlono stamtąd prawie wszystkich rdzennych mieszkańców, a zbocza, na których rozciągały się pola i łąki dziś porasta gęsty bukowy las. Bieszczadzkie buczyny należą do najbardziej naturalnych w kraju, a wiele ich fragmentów przybrało pierwotny charakter.