Skarby na szlaku

Zamki

Turniej rycerski w Golubiu-Dobrzyniu

Turystyczne szlaki w Polsce zostały wytyczone tak, by oprócz kontaktu z przyrodą, można było poznać zabytki historii i kultury: średniowieczne zamki, barokowe pałacyki, rezydencje magnackie, obiekty sakralne, świadectwa rozwoju różnych religii i tradycji, skanseny oraz tajemnicze budowle sprzed naszej ery.

Na północy kraju zachowały się zamki, które w XIII i XIV wieku wybudowali Krzyżacy. Najsłynniejsza jest twierdza w Malborku. Ogromne warownie o regularnych kształtach i surowej bryle po dziś dzień budzą respekt. W środku można zwykle obejrzeć zrekonstruowane wnętrza z częściowo oryginalnym wyposażeniem i ekspozycje muzealne. Na zamkach w Bytowie, Gniewie czy Golubiu-Dobrzyniu latem odbywają się turnieje rycerskie. Zjeżdżają tu wówczas bractwa rycerzy z całej Europy. Razem z nimi można przenieść się na chwilę w odległe czasy: oglądnąć pojedynki na kopie i topory, popisy w strzelaniu z łuku i kuszy, próby zdobycia warowni za pomocą machin oblężniczych, a wieczorami posiedzieć z rycerzami przy ogniskach, wziąć udział w ucztach i obejrzeć pokazy tańców dworskich.

Szlak Orlich Gniazd - ruiny zamku w Olsztynie k. Częstochowy

Z kolei na południu Polski znajduje się unikalny Szlak Orlich Gniazd - ruin kilkudziesięciu zamków obronnych z XIV i XV wieku, usytuowanych na wapiennych wzgórzach i skałach. Część została wzniesiona przez króla Kazimierza Wielkiego, część należała do polskich książąt i biskupów. Dziś pozostały po nich ruiny, malowniczo wkomponowane w krajobraz. Najbardziej imponujące są zamki w Bobolicach, Mirowie, Olsztynie, Tenczynie i Ogrodzieńcu. Pozostałości tego ostatniego uznawane są za najpiękniejsze zamkowe ruiny w Polsce. Warto dodać, że teren, przez który przebiega Szlak Orlich Gniazd, to Jura Krakowsko-Częstochowska - ulubiony rejon wspinaczy skałkowych. To także wymarzone tereny dla rowerzystów i wielbicieli jazdy konnej.

W całym kraju można też spotkać zamki, które należały niegdyś do rodów magnackich. Często są to średniowieczne budowle, przebudowane w późniejszych latach w stylu renesansowym, barokowym lub neogotyckim. We wnętrzach można podziwiać kolekcje dzieł sztuki, mebli, tkanin i broni palnej. Rezydencje są zwykle otoczone ogrodami i parkami z rzadko spotykanymi gatunkami drzew i krzewów. Każdy z zamków ma swoją Białą Damę - ducha, który straszy nocami.

5 zamków, które trzeba zobaczyć Łańcut - średniowieczna twierdza, stopniowo przekształcona w pałacową rezydencję. Od XVII w. zasłynęła w Europie, zwłaszcza ze względu na wspaniały wystrój wnętrz, dzieło znanych architektów i artystów. Znajduje się tu zbiór karet, bryczek i sań. W maju, podczas odbywającego się od 1961 r. festiwalu muzycznego, pałac gości wybitnych wykonawców z całego świata. Niedzica - śliczny zameczek z XIV w., przebudowany w stylu renesansowym, uznawany za cenny zabytek budownictwa obronnego w Polsce. Usytuowany jest na skale wcinającej się w taflę zalewu gromadzącego wody Dunajca .Kórnik - romantyczny zamek, przebudowany w XIX w. w stylu angielskiego neogotyku. Do zamku przylega arboretum - największy i najstarszy ogród dendrologiczny w Polsce, założony w I poł. XIX w. Na około 30 ha rośnie kilka tysięcy drzew i krzewów z Europy, Azji i obu Ameryk. Baranów Sandomierski - renesansowa siedziba magnacka, zaprojektowana przez słynnego włoskiego architekta Santi Gucciego. Przez cały rok, w czwartki, organizowane są Biesiady Zamkowe. Konsumpcji staropolskich potraw towarzyszy muzyka z epoki. Krasiczyn - zamek powstał na przełomie XVI i XVII w. jako budowla obronna, ale baszty i mury ma zwieńczone pięknymi attykami. Usytuowany nad Sanem, w Parku Krajobrazowym Pogórza Przemyskiego.

Kościoły, cerkwie, synagogi

Sanktuarium w Świętej Lipce

Nie mniej niż zamki warte są uwagi rozsiane po całej Polsce obiekty sakralne. W ubiegłych stuleciach Polskę zamieszkiwała ludność różnych narodowści i religii. Stąd obok świątyń rzymskokatolickich w kraju można znaleźć sporo budowli wzniesionych przez wyznawców prawosławia, grekokatolików, ewangelików i Żydów. W Giżycku, niewielkiej miejscowości na Mazurach, obok kościołów: katolickiego i ewangelickiego, dwóch cerkwii: prawosławnej i grecko-katolickiej, swoje świątynie mają Baptyści, Zielonoświątkowcy i Świadkowie Jehowy. Na wschodnich rubieżach Polski, w małych wioskach: Bohonikach i Kruszynianach, znajdują się zabytkowe meczety, w których modlą się polscy muzułmanie. Najwięcej jest oczywiście kościołów rzymskokatolickich. W wielu miastach znajdują się gotyckie i renesansowe katedry. Nad mazurskimi jeziorami kryje się sanktuarium maryjne w Świętej Lipce, cenny zespół barokowy - kościół i klasztor Jezuitów. Ozdobą wnętrza są barokowe organy z ruchomymi figurkami. Latem odbywają się koncerty organowe. Do sanktuarium przybywają liczne pielgrzymki - miejsce, w którym stoi świątynia ponoć już w XV stuleciu słynęło z cudów i było tłumnie odwiedzane przez wiernych.

Przy nizinnych i górskich szlakach pełno jest malutkich XV i XVI-wiecznych drewnianych kościółków, które we wnętrzu kryją nieraz arcydzieła malarstwa i rzeźby. Niezwykłą świątynią jest ewangelicko-augsburski kościółek Wang w Karpaczu, w Karkonoszach. Wzniesiony w XIII wieku w Norwegii, został zakupiony przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV i w częściach sprowadzony do Berlina, a następnie do Karpacza. W drewnianym wnętrzu zachowały się oryginalne elementy wystroju, pokryte tajemniczymi runami - starożytnym pismem plemion germańskich.

Kościółek Wang w Karpaczu

W Bieszczadach można przemierzyć Szlak Ikon. Zaczyna się w Sanoku, przy największym w Polsce Muzeum Ikon i zatacza 70-kilometrową pętlę, wiodąc przez zbocza gór i bieszczadzkie wioski. Po drodze mija się dwa muzea i dziesięć pięknych drewnianych cerkwi z bezcennymi malowidłami i ikonostasami. Cerkiew w Uluczu jest najstarsza w Polsce (z 1510 r.). Szlak można pokonać pieszo, konno, na rowerze lub płynąc Doliną Sanu.

Cerkiew w Beskidzie Niskim

Do ciekawych miejsc należy również stara wieś Białowieża i sąsiadująca z nią Hajnówka. Obydwie są położone na skraju Puszczy Białowieskiej i zamieszkane w większości przez wyznawców prawosławia. W Białowieży stoi murowana cerkiew św. Mikołaja, zabytek najwyższej klasy z rzadko spotykanym ikonostasem z chińskiej porcelany. Co roku w maju zjeżdżają do Hajnówki dziesiątki chórów z całego globu, nawet z Afryki, by wziąć udział w Festiwalu Muzyki Cerkiewnej, odbywającym się w Soborze Świętej Trójcy. Niedaleko stąd, na Podlasiu, w pobliżu miejscowości Grabarka, wznosi się Wzgórze Pokutników, święte miejsce prawosławia, na którym od wieków ustawiane są różnej wielkości krzyże wotywne z drewna i metalu.

Synagoga w Tykocinie

We wschodniej części kraju najczęściej można też natknąć się na zabytki judaistyczne. Synagogi, mykwy i kirkuty zachowały się w wielu miejscach na Lubelszczyźnie i Polesiu. Barokową synagogę obronną można zwiedzić w Tykocinie, na Białostocczyźnie. To druga co do wielkości synagoga w Polsce (największa jest w Krakowie). Za najcenniejszy zabytek judaistyczny w kraju wielu znawców uważa manierystyczną synagogę obronną w Lesku w Bieszczadach i położony przy niej ogromny prastary cmentarz żydowski z XVI-wiecznymi, rzeźbionymi nagrobkami. Ale największy w kraju (oraz w Europie Środkowo-Wschodniej i jeden z największych na świecie) kirkut znajduje się w centralnej Polsce, w Łodzi. Można na nim obejrzeć aż 200 tys. macew z lat 1893-1939. Kilkaset z nich zostało uznanych za zabytki najwyższej klasy.

Niezwykły grób cadyka

W Leżajsku, zaledwie kilkunastotysięcznym miasteczku na północny zachód od Przemyśla, wznosi się cenny obronny klasztor Bernardynów ze wspaniałymi organami w kościele Zwiastowania NMP. Znacznie mniej znana szerokiemu ogółowi jest inna, jeszcze bardziej niezwykła atrakcja: ohel Elimelecha z Leżajska, słynącego z nadprzyrodzonych mocy cadyka, który w XVIII wieku uczynił z Leżajska ośrodek chasydyzmu. W dzień śmierci cadyka - 21 dzień miesiąca adar (na przełomie lutego i marca) - do jego grobu przybywają pielgrzymi z Izraela, USA, Węgier, Kanady, Białorusi i Litwy. Ich liczba rośnie z roku na rok (w 2002 r. było to 10 tys. osób). Cadyk słucha próśb tych, którzy nie chcą za dużo" - brzmi zasada przekazywana wśród nich od 200 lat.

Skanseny

Dziewczynka w stroju ludowym

Osobliwą atrakcją na szlakach całej Polski są skanseny - muzea ludowego budownictwa pod gołym niebem. Zgromadzone są w nich stare, oryginalne budynki: gospodarstwa, zagrody i drewniane chaty, stajnie, wiatraki i kuźnie, kościoły i cerkwie. Najczęściej można obejrzeć rekonstrukcję całej wsi oraz odtworzone z najdrobniejszymi detalami wnętrza chat i warsztatów.Ale główną zaletą polskich skansenów jest to, że nie są martwą wystawą. Przez cały rok tętni w nich życie. W wielu z nich organizowane są festyny i pokazy pod nazwą „Żywy Skansen". We wnętrzach XVII- czy XVIII-wiecznych karczm można spróbować tradycyjnych potraw. Można też przyjrzeć się, jak powstają dzieła sztuki ludowej: obrazy malowane na szkle, hafty i koronki, wspaniałe wyroby ceramiczne - kolorowe dzbany i misy, a także rzeźbione w drewnie świątki.

Skansen w Sierpcu

5 skansenów, które warto odwiedzić Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach Kiszewskich - najstarszy skansen w Polsce, pozwala zapoznać się z kulturą i folklorem Kaszubów. 30 drewnianych obiektów ludowych z XVII-XIX w. wraz z pełnym wyposażeniem, m.in. chaty z podcieniami, holenderski wiatrak i absolutnie unikatowy kościółek z 1700 Wielkopolski Park Etnograficzny koło Gniezna - usytuowany w Lednickim Parku Krajobrazowym. Rekonstrukcja wielkopolskiej wsi i dworu szlacheckiego - łącznie 50 obiektów z XVII-XIX w. Sierpc i Nowogród - dwa usytuowane na Mazowszu skanseny ukazują barwny folklor łowicki i kurpiowski. Kurpiowskie domy z ozdobnymi szczytami i nadokiennikami, charakterystyczne spichrze z podcieniami, obiekty związane z tradycyjnymi zajęciami Kurpiów - bartnictwem i rybołówstwem oraz ekspozycja bajecznie kolorowych strojów łowickich. Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej - piękne stare chaty i gospodarcze zabudowania z terenu Orawy i Podhala. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku - największy skansen w Polsce, grupujący najwartościowsze zabytki drewnianego budownictwa Podkarpacia, m.in. różne typy chat (chyży) i cerkwie. Podzielony na sektory poświęcone poszczególnym grupom etnograficznym.

Rezerwat archeologiczny w Biskupinie

Najbardziej znanym skansenem jest rezerwat archeologiczny w Biskupinie. W latach 30. XX wieku na półwyspie nad Jeziorem Biskupińskim odkryto pozostałości dawnego grodziska obronnego kultury łużyckiej, którego wiek oszacowano na lata 750-400 p.n.e. Jest to najstarsza odkryta w Europie obronna osada otoczona bagnami. Była swego czasu dość znacząca - mieszkało w niej ok. 1200 ludzi. Żyli z rolnictwa, hodowli, i handlu - niedaleko przebiegał słynny „szlak bursztynowy", łączący Bałtyk z basenem Morza Śródziemnego. Osada prawdopodobnie została zniszczona podczas najazdu Scytów, koczowniczej ludności pochodzenia irańskiego.

Okoliczne bagna stanowiły dla drewnianych konstrukcji doskonałą ochronę przed wpływami atmosferycznymi. Dzięki temu dolne partie grodziska zachowały się w takim stanie, w jakim zostały opuszczone przed około 2400 laty. Resztę osady odtworzono dzięki pieczołowitym pracom archeologicznym. Jej autorzy starali się jak najwierniej oddać architekturę i atmosferę pierwowzoru. Zajmuje ona cały półwysep. W środku palisady biegnie wymoszczona dębowymi i sosnowymi bierwionami ulica i w równoległych rzędach stoją duże chaty z drewnianych bali, z dachami przykrytymi trzciną. Można wejść do ich wnętrza i obejrzeć izby mieszkalne.

Co roku we wrześniu do Biskupina zjeżdżają tysiące turystów. Odbywa się tu wówczas festyn archeologiczny, największa tego typu impreza w Polsce. Można nauczyć się lepić naczynia gliniane, postrzelać z łuku i kuszy, wzniecić ogień, wypleść koszyk i popływać łódką-dłubanką. Oprócz tego jest okazja do poznania tajników pracy archeologa. Naukowcy pokazują, jak z kilku skorup odtworzyć naczynie, a z kawałka drewna odczytać wiek znaleziska.

W różnych częściach Polski można spotkać tajemnicze budowle, o których pochodzenie wciąż spierają się archeologowie z całej Europy. Najbardziej znane są kamienne kręgi na Pomorzu: w Węsiorach, Odrach, Leśnie, a także w Łupawie i Siemirowicach. Mają zazwyczaj 13-33 m średnicy, zaś w ich pobliżu znajdują się liczne kurhany - grobowce obłożone z wierzchu grubą warstwą kamieni. Niektórzy badacze twierdzą, że kręgi pochodzą z początku naszej ery, inni przypuszczają, że powstały wcześniej, między 4000 a 1800 r. p.n.e. Nie wiadomo, kto je wybudował - plemiona skandynawskie, czy też znacznie wcześniej inne ludy.